Polska wieś przechodzi w ostatnich latach głęboką transformację demograficzną, która staje się źródłem narastających napięć społecznych. Coraz więcej osób decyduje się na opuszczenie miast i poszukiwanie spokoju na terenach tradycyjnie rolniczych, co jednak rzadko idzie w parze ze zrozumieniem realiów tamtejszego życia. Jak wynika z danych przytaczanych przez resort rolnictwa, obecnie już co piąty mieszkaniec wsi nie posiada korzeni wiejskich, podczas gdy jeszcze niespełna dwie dekady temu wskaźnik ten wynosił zaledwie siedem proc. Jednocześnie zaledwie niewielki odsetek badanych postrzega wieś jako obszar dedykowany przede wszystkim produkcji żywności.
To zderzenie oczekiwań z rzeczywistością prowadzi do licznych konfliktów, w których nowi mieszkańcy skarżą się na hałas maszyn pracujących w nocy czy zapachy towarzyszące hodowli zwierząt. W odpowiedzi na te zjawiska Ministerstwo Rolnictwa przygotowało projekt przepisów, które mają na celu ochronę funkcji produkcyjnej terenów wiejskich. Najważniejszą zmianą ma być wprowadzenie obligatoryjnego oświadczenia, które każdy kupujący nieruchomość na wsi będzie musiał złożyć w obecności notariusza. W dokumencie tym nabywca potwierdzi, że jest świadomy potencjalnych uciążliwości wynikających z prowadzenia działalności rolniczej w sąsiedztwie.
Planowane regulacje nie ograniczają się jedynie do sfery deklaratywnej, ale zakładają również istotne modyfikacje w Kodeksie cywilnym. Rząd chce, aby działalność rolnicza prowadzona zgodnie z prawem oraz zasadami prawidłowej gospodarki nie była uznawana za nadmierne oddziaływanie na sąsiednie nieruchomości. Obecnie to właśnie pojęcie nadmiernego oddziaływania, czyli tak zwanych immisji, stanowi podstawę do wytaczania procesów rolnikom przez osoby niezadowolone z sąsiedztwa gospodarstw. Nowe prawo ma zagwarantować, że rolnik działający w granicach przepisów będzie chroniony przed koniecznością wypłaty wysokich odszkodowań czy ograniczania produkcji.
Potrzebę wprowadzenia takich zmian uwypukliły głośne w ostatnich latach wyroki sądowe. Przykładem, który odbił się szerokim echem w całym kraju, był spór rolnika spod Łodzi z nowymi sąsiadami. Mieszkańcy skarżyli się na uciążliwy zapach pochodzący z legalnie prowadzonej hodowli trzody chlewnej. Sprawa zakończyła się wyrokiem nakazującym gospodarzowi wypłatę ponad stu tysięcy złotych zadośćuczynienia oraz zmuszającym go do znacznego ograniczenia skali działalności. Takie rozstrzygnięcia budzą niepokój w środowisku rolniczym, które obawia się, że bez systemowej ochrony produkcja żywności w Polsce stanie się coraz trudniejsza.
Mimo że niemal osiemdziesiąt proc. rolników popiera proponowane zmiany, eksperci prawni zachowują dużą dawkę sceptycyzmu wobec skuteczności nowych zapisów. Prawnicy cytowani przez Rzeczpospolitą zwracają uwagę, że oświadczenie składane u notariusza w momencie zakupu działki może okazać się niewystarczające w sytuacjach spornych. Największe wątpliwości budzi fakt, że charakter działalności rolniczej może ulec zmianie w przyszłości, na przykład poprzez zwiększenie skali produkcji lub zmianę profilu hodowli. W takich przypadkach uprzednio złożona deklaracja nabywcy może nie chronić rolnika przed nowymi roszczeniami sąsiadów.
Pojawiają się również głosy wskazujące na potencjalne naruszenie konstytucyjnego prawa własności. Część ekspertów stoi na stanowisku, że obecne przepisy Kodeksu cywilnego w wystarczający sposób regulują relacje sąsiedzkie, a wprowadzanie dodatkowych barier dla właścicieli nieruchomości na wsi jest dyskryminujące. Podnoszony jest argument, że podobne uciążliwości występują również w miastach, na przykład w pobliżu lotnisk czy stref przemysłowych, a jednak tam nie planuje się wprowadzania analogicznych oświadczeń. Mimo tych zastrzeżeń resort rolnictwa kontynuuje prace nad projektem, argumentując, że bez jasnych reguł konflikty na linii wieś-miasto będą się jedynie nasilać, zagrażając bezpieczeństwu żywnościowemu kraju.
